Vefatının 102. yılında İsmail Gaspıralı

ismail-gasprinskiy-minyet

Kırım Tatarı eğitimci, yayıncı ve politikacı olan İsmail Gaspıralı’nın vefatının 102. yılına ulaşmasına rağmen, savunduğu fikir ve değerler hala güncel önemini korumaya devam ediyor. 20 Mart 1851 yılında Kırım’da dünyayay gelen İsmail Gaspıralı, 63 yıllık hayatı boyunca, büyük kitleleri etkileyen birçok faaliyette bulunmuştur. En çok bilinen çalışması Tercüman gazetesi olarak bilinmektedir.

İsmail Gaspıralı ya da Gasprinskiy, her ikisi de aynı manayı ifade etmektedir. Rusya’da ya da yazılarına koyduğu imzada “Gasprinskiy” olarak kullanmıştır. Ancak Rusça “skiy” eki Türkçeye çevrildiğinde Gaspıralı anlamını vermektedir. Dolayısıyla sadece Türkiye’de “Gaspıralı” olarak kullanırken diğer ülkelerde “Gasprinskiy” olarak ifade edilmektedir.

“DİLDE, FİKİRDE, İŞTE BİRLİK!”

İsmail Gaspıralı, “dilde, fikirde, işte birlik”sözüyle Türk halklarındaki birlikteliğin temel ilkelerini oluşturmuş ve günümüzde de bu söz bu birlik mücadelesinin hedefini göstermektedir.

TERCÜMAN, 35 YIL YAYIN HAYATINI SÜRDÜRDÜ

İsmail Gaspıralı, Rus İmparatorluğu’nda Türk ve İslam toplumlarının eğitim, kültür reformu ve modernleşmeye ihtiyacını betimleyen Müslüman entelektüeldir. Soyadı, Kırım’daki Gaspra şehrinden gelmektedir. Gaspıralı düşüncelerini 1883’te kurduğu ve 1918’e kadar varlığını sürdüren “Tercüman” adlı gazetesiyle yaymıştır. Yayınlarında Türk halklarını birlik ve dayanışmaya çağırdı.

İSMAİL GASPRİNSKİY’NİN (GASPIRALI)  BAZI SÖZLERİ

Dilde, fikiɾde, işde biɾlik. / İsmail Gasprinskiy

Milletine hizmet etmek istiyoɾsan bildiğin işten başla. / İsmail Gasprinskiy

Aziz kardeşler! Satmak kolay, almak zordur. Gitmek kolay, dönmek zordur. Yıkılmak kolay, kalkmak zordur. / İsmail Gasprinskiy

Bineceğiniz gemiler, Karadeniz’in coşkun merhametsiz dalgalarını zor aşacaktır. Karşılaşacağınız hastalıklar ve zorluklara, bulacağınız çareler ehemmiyetsiz kalacaktır. Gideceğiniz yerlerin tabiat ve iklim şartları başka olacaktır. Oralarda ki hazırlıklar kifayetsiz kalacaktır. / İsmail Gasprinskiy

AVRUPA MODERNLEŞMESİNİ SAVUNDU

İsmail Gaspıralı, modernleşmenin Avrupalılaşma olduğunu savundu. Modernleşmenin tek yolunun eğitim olduğuna inanıyordu. O İslam okullarındaki çoğunlukla din üzerinde yoğunlaşan eğitim sistemini eleştirdi ve çocukların ana dillerini daha etkili konuşmalarını sağlayacak yeni bir öğretim sistemi kurdu, bu şekilde yeni müfredatı sundu. 1881 tarihli bir yazısında:

“Geri kalmışlığımızın tek nedeni cehaletimizdir. Avrupa’da neyin icat edildiğine veya neler olduğuna dair hiçbir fikrimiz yok. Bu izolasyondan kurtulmak için bunları okuyabiliyor olmamız gerekirdi; Avrupa fikirlerini yine Avrupalı kaynaklardan öğrenmeliyiz. İlk ve orta okullarımızın müfredatlarına bu dersleri koymalıyız ki, göz bebeklerimiz yani öğrencilerimiz bu fikirlere ulaşabilsin” demiştir.

Tercüman, 21 Eylül 1907

Tercüman, 21 Eylül 1907

TERCÜMAN GAZETESİNDEN BAŞKA BİRÇOK YAYIN ÇIKARDI

İsmail Gaspıralı kadınlar için Âlem-i Nisvan (Kadınlar Dünyası) adlı bir dergi çıkarımış ve bu dergiyi kızı Şefika yayına hazırlamıştır. Çocuklar için de Âlem-i Subyan (Çocuklar Dünyası) adlı bir yayın çıkarmıştır. Gaspıralı, İslam Biriği’nin (İttifaq-i Müslimîn) kurucularından biridir; 1907’de kurulan birlik Rus İmparatorluğu’ndaki Müslüman Türk entelektüelleri birleştirmiştir. Ayrıca ilk Rus Müslüman kongresinin organizatörlerinden biriydi ve Rusya’daki Müslüman insanlar için sosyal ve dinî reformlar oluşturmayı amaçlıyordu.

İSMAİL GASPIRALI HAKKINDA AKADEMİSYENLERİN DÜŞÜNCELERİ

Geçtiğimiz asrın başında vefat eden büyük düşünür, mütefekkir İsmail Gaspıralı’nın düşünceleri ve icraatları sonraki 100 yılda da büyük yankı uyandırmış ve yol göstermiştir. Dünyanın birçok ülkesindeki üniversitelerde birçok akademisyen İsmail Gaspıralı’yı akademik açıdan incelemiştir. Bazı üniversitelerde de İsmail Gaspıralı adına enstitü ve kürsüler kurulmuştur.  

İsmail Gaspıralı hakkında araştırmalar yapan akademisyenlerden bazıları, şunları söylüyor:

Ankara Üniversitesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. İbrahim Maraş: “İsmail Gaspıralı’nın hayatında en yoğun çaba sarf ettiği alan eğitimin modernleştirilmesi, halkın basın yayın yoluyla aydınlatılması ve ortak dil meselesi olmuştur.”

Mimar Sinan Üniversitesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. İsmail Türkoğlu: “İsmail Gaspıralı, Müslüman Türk kızlarının eğitiminde de öncülük yaptı. İlk Usûl-ü Cedîd kız mektebini ablası Pembe Hanım Bolatukova’ya 1893’de Bahçesaray’da açtırttı. Bu örnek diğer bölgelerde de kısa süre içinde uygulandı. Gaspıralı’nın Usûl-ü Cedid reformu Rusya Türkleri arasında kadın hareketinin de en önemli başlangıç noktası olmuştur.”

Tataristan Tarih Enstitüsü Müdürü Prof. Dr. Rafael Hakimov:  “Onun fikri Türk halklarını birleştirmek ve Tercüman Gazetesi’ni çıkarmaktı. O bu yol için ortak Türk dilini takdim etmişti. O dönemde Tercüman bütün Türk dünyasının tanıdığı, bütün aydınlarının okuduğu bir gazete idi. Ortak bir Türk dilinde yayınlanıyordu.”

Taşkent Üniversitesi  öğretim Üyesi Prof. Dr. Bekali Kasımov: “Tercüman Gazetesini okumayan adam yok. Rusya Müslümanları kitabını okumayan adam yok bu yerlerde. O’nun ders kitabı Hoca-yı Sübyan her okulda okutuluyordu. Tüm öğretmenlerin elindeydi.”

İstanbul Üniversitesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Zuhal Yüksel: “1905 yılından sonra İsmail Gaspıralı’nın Tercüman Gazetesinde hem “Dilde, Fikirde, İşte Birlik” şiarını koyar hem de daha açık bir şekilde İstanbul Türkçesinin ortak bir Türk dili olması gerektiğini açıklar.”

Kazan Devlet Üniversitesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Mirkasım Osmanov: “İsmail Gaspıralı’ya göre, eğitim sistemi, ana dil Türkçenin öğretimine hizmet etmeli ve dinî bilgilerin yanı sıra dünyevî bilgileri de mutlaka kapsamalıydı.”

Azerî dergisi İkbal’de (Tercüman’ın 1 Ekim 1914 sayısından naklen) yayınlanan “Büyük ve Tarihi Milli Matem” başlıklı makalesinde şunları yazıyordu: “İsmail Beğ kimdir henüz bu soruya cevabımız yok. Rusya’da, Türkiye’de, Mısır’da, Arabistan’da, Hindistan’da, Afganistan’da, İran’da, Turan’da ve her yerde onun adı biliniyor ve seviliyordu. İsmail Beğ herkese, bütün millete her şeydi. İsmail Beğ bizim millî dilimizin, kalbimizin, edebiyatımızın, yazarlarımızın, okuyucularımızın, basınımızın, mektep ve medreselerimizin, öğrencilerimiz ve talebelerimizin şuuru idi.” 

KİPU Öğretim Üyesi Doç. Dr. Eldar Seydametov: “1902’ye ait bir “Tercüman” gazetesine baktığımız zaman Gaspıralı’nın Tatarlara satır arası seslendiğini, toprakları, vatanı terk etmemeleri için seslendiğini görebiliyoruz. Tercüman sayfalarında devamlı göç sorunları, pasaport meselesi, yeni yerlerde yaşanan sorunlar hakkında yazı çıkardı. Aynı yılın Mayıs ayında gazete ‘Göç hakkında’ adlı yazısında Gaspıralı: ‘…İyi düşünülmemiş göç hareketleri halkı zayıflatır, fakirleştirir, yıkım ile ölüme götürür’ der.”

ismail-gaspirali-portre

İSMAİL GASPIRALI’NIN ÇIKARDIĞI GAZETELER

Tercüman (Bahçesaray, 1883-1918)

Alem-i Nisvan (Bahçesaray, 1906-1910)

Alem-i Sibyan (Bahçesaray, 1906-1912?)

Al-Nahdah/The Renaissance (Kahire, 1908)

Kha! Kha! Kha! (Bahçesaray, 1906-?)

İSMAİL GASPIRALI’NIN KİTAPLARI

Russkoye Musulmanstvo (Rus İslam) Simfereopol, 1881 [1]

Salname-i Türki (Bahçesaray, 1882)

Mirat-ı Cedid (Bahçesaray, 1882)

Hoca-ı Sibyan (Bahçesaray, 1884; 3.bas. 1892; 7. bas. 1898)

Avrupa Medeniyetine Bir Nazar-ı Muvazene (Bahçesaray, 1885)

İslamlara dair Nizamlar ve İmtiyazlar (Bahçesaray, 1885)

Rusya Coğrafyası (Bahçesaray, 1885)

İki Bahadır (Bahçesaray, 1886)

Kıraat-i Türki (Bahçesaray, 1886; 2. bas. 1894)

Maişet Muharebesi (Bahçesaray, 1886)

Kolera Vebası ve Onun Deva ve Darusu (Bahçesaray, 1887)

Bahtiyar Nazım (Bahçesaray, 1889)

Atlaslı Cihanname (Bahçesaray, 1889)

Medeniyet-i Islamiye (Bahçesaray, 1889)

Garaib-i Adat-i Akvam (Bahçesaray, 1890)

Arslan Kız (Bahçesaray, 1894)

Mektep ve Usul-i Cedid Nedir? (Bahçesaray, 1894)

Risale-i Terkib (Bahçesaray, 1894)

Russko-vostochnoe Soglashenie (Bahçesaray, 1896)

Hesab. Muhtasar Ilm-i Hesab ve Mesa’il-i Hesabiye (Bahçesaray, 1897)

Her Gün Gerek Zakonlar (Bahçesaray, 1897)

Rehber-i İslamiye (Bahçesaray, 1898)

Şara’it al-Islam (Bahçesaray, 1897)

Rehber-i Mu’allimin (Mu’allimlere Yoldaş) (Bahçesaray, 1898)

Türkistan Uleması (Bahçesaray, 1900)

Mevlud-i Cenâb-ı Hazret-i Ali (Bahçesaray, 1900)

Beden-i İnsan (Bahçesaray, 1901)

Iran. Resimli Mecmua (Bahçesaray, 1901)

Mebadi-yi Temeddün-i Islamiyan-i Rus

Meşhur Payitahtlar (Bahçesaray, 1901)

Usul-i Edeb (Şark ve Garb Kaideleri) (Bahçesaray, 1901)

Zoraki Tabib (Bahçesaray, 1901)

Malumat-i Nafia (Bahçesaray, 1901)

Tashih-i Akaidden (Bahçesaray, 1901)

Temsilat-i Krilof (Bahçesaray, 1901)

Asya’da Komşularımız (Bahçesaray, 1903)

Dâru-l Rahat Müslümanları (Bahçesaray, 1906)

Müslüman Kongresi (Bahçesaray, 1909)

İSMAİL GASPIRALI’NIN MAKALELERİ

“Türk yurducularına” (Türk Yurdu 1: 190-95, 1328 1912)

“Hind yolundan” (Türk Yurdu 1: 307-10, 1328, 1912)

“Hind’den dönerken” (Türk Yurdu 1: 369-71, 1328, 1912)

“Muhaceret muntazama” (Türk Yurdu 1: 706-13, 1328, 1913)

bekali-kasimov

ismail-gasprinskiy-arkadaslari

ibrahim-maras

ismail-gasprinskiy-egitim

ismail-turkoglu-zincirli-medrese

zuhal-yuksel-ismail-gasprinskiy

Yorum Yaz

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir